Pre tačno 75 godina, 3. juna 1951. godine, u Londonu je osnovano Udruženje srpskih pisaca i umetnika u inostranstvu, jedan od najznačajnijih kulturnih poduhvata srpske emigracije u posleratnom periodu.
Na čelu udruženja našao se Miloš Crnjanski, jedan od najvećih srpskih pisaca 20. veka, dok je za doživotnog počasnog predsednika izabran Slobodan Jovanović, ugledni pravnik, istoričar i predsednik jugoslovenske kraljevske izbegličke vlade u Londonu tokom Drugog svetskog rata.
Srpska intelektualna elita razasuta po svetu
Osnivanje udruženja bilo je direktna posledica dramatičnih istorijskih okolnosti. Nakon završetka Drugog svetskog rata i uspostavljanja komunističke vlasti u Jugoslaviji, znatan deo srpske intelektualne i kulturne elite bio je primoran da ostane u inostranstvu ili da napusti zemlju. London je u tom periodu bio jedan od glavnih centara srpske emigracije, a upravo tu su živeli i delovali mnogi istaknuti pisci, umetnici i intelektualci koji nisu mogli ili nisu hteli da prihvate novi poredak.
Slobodan Jovanović, jedan od najznačajnijih srpskih pravnika i istoričara, bio je prirodan izbor za počasnog predsednika udruženja. Komunistički režim mu je oduzeo državljanstvo i zabranio dela, koja u Jugoslaviji nisu mogla da se objavljuju sve do 1990. godine. Jovanović je ostatak života proveo u Londonu i preminuo kao apatrid, a zvanično je rehabilitovan tek 2007. godine.
Crnjanski u emigraciji
Miloš Crnjanski, koji je u Londonu boravio od kraja rata pa sve do povratka u Jugoslaviju 1965. godine, bio je možda najupečatljiviji simbol srpske kulturne emigracije. Kao protivnik komunističke ideologije i Titovog režima, ostao je u Britaniji i živeo u teškim materijalnim prilikama, radeći kao knjigovođa u obućarskoj radnji i raznosač knjiga u Pikadiliju, dok mu je supruga šila lutke za robnu kuću Herods. Ipak, ni emigrantska svakodnevica nije mogla da zaustavi njegovo književno stvaralaštvo. Uz podršku međunarodnog PEN-kluba, nastavljao je da piše, a upravo u tom periodu nastalo je njegovo čuveno delo Roman o Londonu.
Kao predsednik novoformiranog udruženja, Crnjanski je preuzeo na sebe ulogu čuvara srpske kulture u inostranstvu, premda je tu funkciju kasnije napustio.
Nasleđe koje traje
Udruženje srpskih pisaca i umetnika u inostranstvu nastavilo je sa radom decenijama, a danas postoji kao živa institucija srpske dijaspore u Britaniji. Književne večeri i skupovi koje organizuje i danas privlače srpske pisce koji žive i stvaraju na engleskom govornom području, negujući most između srpske kulture i sveta.
Osnivanje udruženja pre 75 godina bilo je čin kulturnog otpora i opstanka, poruka da srpska kultura i književnost neće nestati ni u teškim vremenima izgnanstva.
