Na današnji dan, 9. oktobra 1934. godine, u francuskom gradu Marselju ubijen je kralj Aleksandar I Karađorđević, poznat kao Aleksandar Ujedinitelj, jedna od najznačajnijih ličnosti srpske i jugoslovenske istorije prve polovine 20. veka.
Atentat je izvršen tokom njegove zvanične posete Francuskoj, a vest o ubistvu jugoslovenskog monarha odjeknula je širom Evrope, u vreme rastućih političkih napetosti i jačanja ekstremističkih pokreta.
Aleksandar Karađorđević ostao je upamćen po ulozi u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu, stvaranju zajedničke države Južnih Slovena 1918. godine, ali i po uvođenju lične diktature 1929. godine, kojom je pokušao da prevaziđe duboku političku krizu u zemlji.
Atentat u Marselju 1934. godine
Kralj Aleksandar doputovao je u Marselj 9. oktobra 1934. godine, gde ga je dočekao francuski ministar spoljnih poslova Luj Bartu. Tokom svečanog prolaska automobilom kroz gradske ulice, atentator je prišao vozilu i otvorio vatru.
Napadač je bio Vlado Černozemski, pripadnik Unutrašnje makedonske revolucionarne organizacije (VMRO), koji je delovao u saradnji sa hrvatskim ustaškim pokretom.
U organizaciji atentata važnu ulogu imao je Eugen Dido Kvaternik, jedan od istaknutih pripadnika ustaškog pokreta. Ustaše su se protivile postojanju jugoslovenske države i zalagale se za njeno razbijanje.
Kralj Aleksandar smrtno je ranjen, a od posledica ranjavanja preminuo je i francuski ministar Luj Bartu. U napadu je bilo i drugih žrtava.
Atentat u Marselju ostao je zabeležen i kao jedan od prvih atentata na državnika koji je snimljen filmskom kamerom.
Ubistvo jugoslovenskog kralja izazvalo je međunarodnu krizu, naročito zbog činjenice da su pripadnici ustaškog pokreta imali utočište i podršku u pojedinim evropskim državama, pre svega u fašističkoj Italiji i Mađarskoj.
Od prestolonaslednika do komandanta srpske vojske
Aleksandar Karađorđević rođen je 16. decembra 1888. godine na Cetinju, kao mlađi sin Petra Karađorđevića, budućeg kralja Srbije, i kneginje Zorke, ćerke crnogorskog kralja Nikole Petrovića.
Detinjstvo je proveo u izgnanstvu, a školovao se u inostranstvu, između ostalog i u Rusiji.
Dinastija Karađorđević vratila se na srpski presto posle Majskog prevrata 1903. godine, kada su ubijeni kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga.
Njegov otac Petar I postao je kralj Srbije, dok je Aleksandrov stariji brat Đorđe bio prestolonaslednik do 1909. godine, kada se odrekao prava na presto.
Aleksandar je tada postao naslednik krune, a već nekoliko godina kasnije našao se na čelu velikih vojnih operacija.
Tokom Prvog balkanskog rata 1912. godine komandovao je Prvom armijom srpske vojske, koja je učestvovala u pobedama kod Kumanova i Bitolja. U Drugom balkanskom ratu 1913. godine Prva armija imala je važnu ulogu u bici na Bregalnici protiv bugarskih snaga.
Pobede u balkanskim ratovima dovele su do velikih teritorijalnih promena i proširenja Kraljevine Srbije.
Regent Aleksandar i Prvi svetski rat
U junu 1914. godine kralj Petar I preneo je vršenje kraljevske vlasti na prestolonaslednika Aleksandra, koji je postao regent.
Samo nekoliko nedelja kasnije, nakon Sarajevskog atentata i austrougarskog ultimatuma Srbiji, izbio je Prvi svetski rat.
Srpska vojska je tokom 1914. godine ostvarila značajne pobede na Ceru i Kolubari, pod operativnim rukovodstvom istaknutih vojskovođa, među kojima su bili Radomir Putnik, Stepa Stepanović i Živojin Mišić.
U jesen 1915. godine, suočena sa zajedničkom ofanzivom austrougarskih, nemačkih i bugarskih snaga, srpska vojska bila je prinuđena na povlačenje preko Crne Gore i Albanije ka Jadranskom moru.
Tokom tog povlačenja stradale su desetine hiljada vojnika i civila, a događaj je ostao upamćen kao Albanska golgota.
Regent Aleksandar prošao je kroz teško ratno razdoblje zajedno sa državnim i vojnim vrhom Srbije. Nakon evakuacije i oporavka na Krfu, srpska vojska prebačena je na Solunski front.
U septembru 1916. godine srpske snage učestvovale su u zauzimanju Kajmakčalana, a potom i u oslobađanju Bitolja.
Odlučujući proboj Solunskog fronta usledio je u septembru 1918. godine, kada su srpska i savezničke vojske započele ofanzivu koja je ubrzala slom Centralnih sila na Balkanu.
Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. godine, a završetak rata otvorio je put stvaranju nove države.
Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca
Jedan od najvažnijih događaja u političkoj karijeri Aleksandra Karađorđevića bilo je proglašenje ujedinjenja 1. decembra 1918. godine u Beogradu.
Kao regent, Aleksandar je primio delegaciju Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba i proglasio stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.
Nova država nastala je spajanjem Kraljevine Srbije sa južnoslovenskim oblastima nekadašnje Austrougarske, dok je Crna Gora prethodno donela odluku o ujedinjenju sa Srbijom na Podgoričkoj skupštini, čija je legitimnost ostala predmet istorijskih i političkih sporova.
Posle smrti kralja Petra I, 1921. godine, Aleksandar je stupio na presto kao kralj Srba, Hrvata i Slovenaca.
Iste godine donet je Vidovdanski ustav, kojim je država uređena kao ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija sa centralizovanom vlašću.
Međutim, političke i nacionalne suprotnosti između vodećih stranaka i predstavnika različitih naroda postajale su sve izraženije.
Šestojanuarska diktatura i stvaranje Jugoslavije
Politička kriza dostigla je vrhunac nakon pucnjave u Narodnoj skupštini 1928. godine, kada je poslanik Puniša Račić pucao na predstavnike Hrvatske seljačke stranke. Među žrtvama bio je i njen lider Stjepan Radić, koji je kasnije preminuo od zadobijenih rana.
Kralj Aleksandar je 6. januara 1929. godine ukinuo Vidovdanski ustav, raspustio Narodnu skupštinu i uveo ličnu vlast.
Ovaj period poznat je kao Šestojanuarska diktatura.
U oktobru iste godine država je dobila naziv Kraljevina Jugoslavija, a uvedena je i nova administrativna podela na banovine.
Aleksandar je nastojao da kroz ideju integralnog jugoslovenstva stvori jedinstven nacionalni i državni identitet, ali takva politika nije uspela da ukloni postojeće političke i nacionalne sukobe.
U septembru 1931. godine donet je novi ustav, kojim je formalno obnovljen ustavni poredak, ali je kralj zadržao veoma široka ovlašćenja.
Spoljna politika i pokušaji očuvanja države
Kralj Aleksandar nastojao je da učvrsti međunarodni položaj Jugoslavije kroz savezništva sa evropskim državama, posebno Francuskom.
Jugoslavija je bila deo Male Antante, saveza sa Čehoslovačkom i Rumunijom, usmerenog na očuvanje posleratnog teritorijalnog poretka u srednjoj Evropi.
U februaru 1934. godine učestvovala je i u stvaranju Balkanskog pakta sa Grčkom, Rumunijom i Turskom.
Upravo je jačanje međunarodnih odnosa bilo jedan od razloga Aleksandrove posete Francuskoj u oktobru 1934. godine.
Njegova smrt predstavljala je težak udarac za jugoslovensku monarhiju i dodatno produbila neizvesnost u evropskoj politici pred Drugi svetski rat.
Nasledstvo kralja Aleksandra
Posle atentata, presto je nasledio njegov najstariji sin Petar II Karađorđević, koji je tada imao 11 godina.
Pošto novi kralj nije bio punoletan, vlast je preuzelo tročlano Namesništvo, na čijem čelu se nalazio knez Pavle Karađorđević.
Kralj Aleksandar sahranjen je u crkvi Svetog Đorđa na Oplencu, porodičnoj zadužbini dinastije Karađorđević.
Njegova istorijska uloga ostala je predmet različitih tumačenja. Sa jedne strane, pamti se kao vojskovođa iz vremena velikih srpskih ratnih pobeda i monarh pod čijom je vlašću nastala prva zajednička država Južnih Slovena. Sa druge strane, njegovu vladavinu obeležili su centralizacija vlasti, ograničavanje političkih sloboda i nerešena nacionalna pitanja.
Atentat u Marselju, 9. oktobra 1934. godine, ostao je jedan od najznačajnijih događaja međuratne istorije Jugoslavije, a smrt kralja Aleksandra označila je kraj jednog razdoblja u razvoju države nastale posle Prvog svetskog rata.
