Pre dva veka rođen je Jovan Đorđević, jedan od najznačajnijih srpskih kulturnih radnika 19. veka, književnik, prosvetitelj i autor stihova državne himne „Bože pravde“. Rođen 13. novembra 1826. godine po starom, odnosno 25. novembra po novom kalendaru, Đorđević je tokom života dao presudan doprinos osnivanju Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu i Narodnog pozorišta u Beogradu, razvoju srpske književnosti, novinarstva i obrazovanja.
Iako je njegovo ime danas najpoznatije zahvaljujući himni Srbije, Jovan Đorđević bio je jedna od centralnih ličnosti kulturnog života srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji i Kneževini, kasnije Kraljevini Srbiji. Njegovo stvaralaštvo i javni rad povezivali su Novi Sad, Peštu i Beograd, a njegova nastojanja da srpski narod dobije svoje pozorišne, prosvetne i kulturne ustanove ostavila su trag koji traje do danas.
Od Sente do vodećih srpskih kulturnih ustanova
Jovan Đorđević rođen je u Senti, tada u sastavu Habzburške monarhije, u porodici trgovca Filipa Đorđevića. Školovao se u Senti, Segedinu, Novom Sadu i Temišvaru, a zatim je u Pešti studirao filozofiju i medicinu.
Revolucionarni događaji 1848. i 1849. godine i porodične finansijske teškoće prekinuli su njegovo medicinsko školovanje. Nakon rada u državnoj službi, 1852. godine dolazi u Novi Sad, gde postaje profesor istorije u Srpskoj gimnaziji.
Godine 1857. postavljen je za sekretara Matice srpske u Pešti i urednika „Letopisa Matice srpske“, jednog od najvažnijih i najdugovečnijih srpskih književnih časopisa.
Po povratku u Novi Sad 1859. godine, uređivao je „Srpski dnevnik“, uključujući se u kulturne, društvene i nacionalne rasprave svog vremena.
Posebno se zalagao za razvoj srpskog jezika, obrazovanja i književnosti, kao i za stvaranje ustanova koje bi omogućile širenje kulture među širom publikom.
Osnivač dva najznačajnija srpska narodna pozorišta
Jedan od najvećih Đorđevićevih doprinosa srpskoj kulturi bilo je osnivanje Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu 1861. godine.
U tadašnjoj Habzburškoj monarhiji, gde su Srbi nastojali da očuvaju svoj jezik i kulturni identitet, osnivanje stalnog profesionalnog pozorišta imalo je izuzetan nacionalni značaj.
Đorđević je bio jedan od najvažnijih zagovornika ove inicijative i prvi upravnik pozorišta. Njegova zamisao bila je da pozorište ne služi samo zabavi, već i obrazovanju, negovanju srpskog jezika i predstavljanju nacionalne istorije na sceni.
Sedam godina kasnije, 1868. godine, na poziv kneza Mihaila Obrenovića, Đorđević prelazi u Beograd i učestvuje u osnivanju Narodnog pozorišta, čiji postaje prvi upravnik.
U Beograd je sa sobom poveo i deo glumačkog ansambla iz Novog Sada, čime je omogućeno stvaranje profesionalne osnove nove ustanove.
Njegova uloga nije bila ograničena na administrativno upravljanje. Bavio se izborom repertoara, prevođenjem i prilagođavanjem dramskih tekstova, organizovanjem glumačkog ansambla i unapređenjem pozorišnog obrazovanja. Godine 1870. učestvovao je i u osnivanju prve glumačke škole u Beogradu.
Time je Jovan Đorđević postao jedna od retkih ličnosti koje su neposredno učestvovale u stvaranju dve ustanove koje i danas zauzimaju centralno mesto u srpskom pozorišnom životu.
Kako je nastala himna „Bože pravde“?
Najpoznatije Đorđevićevo delo nastalo je gotovo neočekivano, kao deo pozorišne predstave.
Godine 1872, povodom punoletstva kneza Milana Obrenovića i njegovog preuzimanja vladarskih dužnosti, u Narodnom pozorištu u Beogradu pripremana je svečana predstava „Markova sablja“.
Đorđević je napisao tekst ovog alegorijskog komada, u kojem su se pojavljivali likovi srpske epske tradicije, među njima Marko Kraljević i vila Ravijojla. U završnici predstave trebalo je da bude izvedena svečana pesma posvećena Srbiji, njenom narodu i budućnosti.
Za tu priliku Đorđević je napisao stihove koji počinju rečima:
„Bože pravde, ti što spase
od propasti dosad nas“.
Muziku je komponovao Davorin Jenko, slovenački kompozitor koji je veliki deo svog stvaralaštva posvetio srpskoj muzici i pozorištu.
Pesma je prvi put javno izvedena u avgustu 1872. godine, na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu. Ubrzo je postala popularna, a potom i jedan od najvažnijih državnih simbola Srbije.
Po proglašenju Srbije za kraljevinu 1882. godine, „Bože pravde“ dobila je status kraljevske himne. Ostala je u upotrebi do stvaranja jugoslovenske države 1918. godine, kada su njeni delovi uključeni u himnu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Posle gotovo jednog veka, pesma je ponovo izabrana za državnu himnu Srbije 2004. godine, dok je njen status potvrđen Ustavom Republike Srbije iz 2006. godine.
Stihovi su tokom istorije prilagođavani promenama državnog uređenja, ali su osnovna melodija i najveći deo Đorđevićevog teksta ostali prepoznatljivi.
Profesor budućeg kralja, ministar i član Akademije
Đorđevićev život nije bio posvećen isključivo književnosti i pozorištu.
Nakon rada u kulturnim ustanovama nastavio je da se bavi obrazovanjem, predajući istoriju na Velikoj školi u Beogradu, preteči današnjeg Univerziteta u Beogradu.
Bio je i lični učitelj budućeg kralja Aleksandra Obrenovića, kojem je predavao istoriju i geografiju.
Godine 1892. obavljao je dužnost ministra prosvete, a iste godine izabran je za počasnog člana Srpske kraljevske akademije.
Pored dramskih tekstova, poezije i prevoda, napisao je dvotomnu „Opštu istoriju“, sastavljao istorijske biografije, putopise i uspomene, a posebno značajan doprinos dao je izradom „Latinsko-srpskog rečnika“.
Manje je poznato da je Đorđević bio i ujak čuvenog srpskog književnika Stevan Sremac, o kome se starao nakon smrti njegove majke.
Nikada se nije ženio, ali je preuzeo brigu o sestrićima i njihovom odrastanju.
Nasleđe Jovana Đorđevića
Jovan Đorđević preminuo je 22. aprila 1900. godine u Beogradu, u 74. godini života.
Za sobom je ostavio izuzetno bogato stvaralačko i institucionalno nasleđe. Kao književnik, prosvetitelj, novinar i pozorišni radnik, učestvovao je u oblikovanju modernog srpskog kulturnog života tokom druge polovine 19. veka.
Njegov doprinos posebno je vidljiv u činjenici da su Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu i Narodno pozorište u Beogradu i danas među najvažnijim kulturnim ustanovama u Srbiji.
Ipak, njegovo najpoznatije delo ostalo je povezano sa jednim od najsvečanijih trenutaka državnog i narodnog života.
Do skoro himna Bože Pravde intonirala se svakog dana na RTS-u pred jutarnji program. Novo uredništvo prekinulo je ovu tradiciju baš nepotrebno pred jubilej 200 godina od rođenja Jovana Đorđevića.
