Dr Rastislav Stojsavljević je u intervjuu za Balkan Watch odgovorio na pitanja vezana za istorijat srpsko-američkih odnosa, pruživši sažete, ali sadržajne odgovore na ključna pitanja vezana za odnose Srbije i SAD.
Kroz hronološki pregled najvažnijih događaja, ličnosti i prekretnica, ukazao je na razvoj odnosa Srbije i Sjedinjenih Američkih Država od njihovih početaka do savremenog doba. U nastavku teksta prenosimo deo razgovora i najvažnije stavove dr Stojsavljevića o istorijskom putu srpsko-američkih veza.
Kada su zvanično uspostavljeni diplomatski odnosi između Srbije i Sjedinjenih Američkih Država?
Početak srpsko-američkih odnosa vezuje se za 1881. godinu, kada su razmenjene prve diplomatske note između srpskog i američkog poslanika u Beču. Nekoliko godina kasnije se otvara američko poslanstvo u Beogradu i odnosi kreću uzlaznom putanjom.
Presudnu ulogu u približavanju ove dve zemlje imali su američki poslanik Judžin Skajler i srpski poslanik Čedomilj Mijatović. Razmenom diplomatskih nota države su priznale jedna drugu.
Koliko su ideje američke demokratije i državnosti uticale na srpske političke elite u periodu stvaranja srpske države?
Američka revolucija je bila okidač za brojne revolucije u svetu, pre svega za Francusku buržoasku revoluciju iz 1789. godine, ali i za Srpsku revoluciju iz 1804. godine, kada je ideje slobode prepoznao srpski narod porobljen pod Turcima. Ideje slobode iz američke Deklaracije nezavisnosti našle su se i u Sretenjskom ustavu iz 1835. godine.
Koliko je delovanje Mihaila Pupina bilo značajno za odnose Srbije i SAD, posebno nakon što je imenovan za generalnog konzula Srbije u Njujorku 1911. godine?
Pupinov nacionalno-politički rad počinje 1908. godine tokom Aneksione krize u Bosni i Hercegovini i trajaće do njegove smrti 1935. godine. On je branio srpske interese u SAD, osnovao novine „Srbobran“, pisao tekstove i kolumne u kojima je osvešćivao američki narod o teškom položaju Srbije i Crne Gore, pogotovo tokom Balkanskih ratova.
Kako je Vilsonov čuveni govor, poznat kao govor „14 tačaka“, uticao na sudbinu Srbije i drugih zemalja u regionu?
Austrougarska se raspala, a južnoslovenski narodi su glasali za ujedinjenje sa Kraljevinom Srbijom. S obzirom na to da je na Versajskoj mirovnoj konferenciji bilo i suprotnih mišljenja i stavova, Vilson je svojim govorom potvrdio da će srpski narod moći da se ujedini u jednu državu.
Kada se i kojim povodom srpska zastava prvi put zavijorila na jarbolu Bele kuće i ko je imao najveću zaslugu za taj gest prema Srbiji ?
Srpska zastava se na Beloj kući zavijorila na Vidovdan 1918. godine, kao znak poštovanja prema herojskoj borbi i ogromnim žrtvama koje je srpski narod podneo tokom Prvog svetskog rata. Prijateljski odnos Mihajla Pupina i Vudroa Vilsona uticao je na to da se ovaj istorijski događaj desi.
Koliko često su se kroz istoriju intersi Srbije i SAD poklapali i na koje su sve načine ove dve države sarađivale u političkom, vojnom i ekonomskom smislu ?
U XX veku najveća saradnja između Srbije i SAD ostvarena je tokom Prvog svetskog rata, kada je grupa američkih lekara i medicinskih sestara došla u Srbiju kako bi pomogla srpskim vojnicima i civilima u borbi protiv pegavog tifusa. Na Versajskoj mirovnoj konferenciji saradnja i prijateljstvo američkog predsednika Vudroa Vilsona i srpskog naučnika Mihajla Pupina uticali su na to da se u jednoj od čuvenih 14 Vilsonovih tačaka nađe i pravo Srba u Austrougarskoj na samoopredeljenje. U Drugom svetskom ratu savezništvo se nastavilo kroz čuvenu operaciju Halijard, kada je tokom leta 1944. godine oko 500 američkih pilota spaseno iz Srbije na području Čačanskog i Zlatiborskog okruga.
Kako biste ukratko objasnili značaj Operacije Halijard i zbog čega ona predstavlja važan događaj u istoriji srpsko-američkih odnosa?
Jugoslovenska vojska u otadžbini bila je saveznička vojska koja je jedina u okupiranoj Evropi direktno sarađivala sa SAD. Američki piloti su po povratku u SAD svedočili istinu i pokušavali da zainteresuju Vašington za sudbinu generala Draže Mihailovića tokom njegovog suđenja. U ovoj operaciji susrele su se dve kulture i dva načina života, a muka srpskog seljaka spojila se sa sudbinom američkog vojnika.
Kakva je bila uloga srpske četničke emigracije u SAD nakon Drugog svetskog rata i na koji način je uticala na očuvanje i jačanje srpsko-američkih odnosa?
Četnička emigracija se početkom 1950-ih godina iselila na severoistok SAD. Njihovi potomci su negovali, a i danas neguju, srpsku kulturu i tradiciju. U lokalnim medijima govorili su o srpsko-američkim odnosima. Nažalost, podelili su se među sobom oko crkvenog pitanja 1963. godine, a taj raskol je trajao do 1991. godine. Tokom ratova 1990-ih godina branili su srpske interese u SAD i govorili protiv bombardovanja Jugoslavije.
Na koji način se srpska četnička emigracija u SAD organizovala, koliko je bila brojna i kako se snašla u novom društvu i svakodnevnom životu u Americi?
Četnička emigracija se naselila u američkim saveznim državama Ilinois, Indijana, Ohajo, Pensilvanija i Njujork. Najviše su radili kao radnici u industriji američkog severoistoka i tu su zasnovali svoje porodice. Njihovi potomci su u potpunosti prihvatili američki način života, slabo govore srpski jezik, ali imaju svest o svom poreklu i okupljaju se oko crkve tokom nedeljnih službi i tokom različitih druženja.
Kako je dolazak komunista na vlast u Jugoslaviji nakon 1945. godine promenio odnose sa Sjedinjenim Američkim Državama?
Odnosi dve države tokom tog perioda bili su promenljivi. Nakon takozvane krize Informbiroa odnosi su otoplili, da bi ponovo zahladeli posle potpisivanja Beogradske deklaracije između Jugoslavije i SSSR-a. Dodatno su pogoršani tokom Berlinske krize i Kubanske raketne krize, a zatim su sredinom 1960-ih godina ponovo ušli u fazu postepenog poboljšanja. Istovremeno, američka meka moć uticala je na amerikanizaciju jugoslovenskog društva kroz slušanje džeza i rokenrola, gledanje holivudskih filmova i prihvatanje pojedinih elemenata američke popularne kulture.
Kako biste ocenili trenutne srpsko-američke odnose i koji su danas najvažniji temelji saradnje između dve zemlje?
Odnosi su dobri i kreću se uzlaznom putanjom. Najvažnija osnova za dobre odnose u istorijska savezništva, ali i potencijalna ekonomska saradnja sa Srbijom kao centralnom državom na Balkanu. Srbija bi u budućnosti mogla da bude važan ekonomski most između Istoka i Zapada.
Ko je dr Rastislav Stojsavljević?
Dr Rastislav Stojsavljević rođen je 1987. godine u Bačkoj Topoli. Predmetni je profesor na više predmeta na Prirodno-matematičkom fakultetu, a radi i kao profesor geopolitike i geografije u Karlovačkoj gimnaziji. Ima zvanje doktora geonauka i master istoričara.
Autor je 90 naučnih radova i saopštenja iz oblasti geografije, istorije i turizma Srbije i regiona, kao i dva nastavna praktikuma i dobitnik je više akademskih nagrada. Posebna oblast njegovog interesovanja su američka geografija i istorija, o čemu je održao više stručnih predavanja.
