Na današnji dan pre 80 godina, 17. jula 1946. godine, streljan je general Dragoljub Draža Mihailović, komandant Jugoslovenske vojske u otadžbini, nakon što je presudom Vrhovnog suda Federativne Narodne Republike Jugoslavije osuđen na smrt zbog saradnje sa okupatorom i odgovornosti za zločine pripadnika formacija kojima je komandovao.
Presuda je doneta 15. jula 1946. godine, posle procesa koji je trajao nešto više od mesec dana, od 10. juna do 15. jula. Zbog nepostojanja zvaničnih dokaza o izvršenju kazne i mestu sahrane, Prvi osnovni sud u Beogradu kasnije je kao datum njegove smrti utvrdio 17. jul 1946. godine. Mesto gde su njegovi posmrtni ostaci položeni ni danas nije poznato.
Mihailović je rehabilitovan odlukom Višeg suda u Beogradu u maju 2015. godine, kojom je poništena presuda iz 1946. Sud je zaključio da tadašnji postupak nije ispunjavao osnovne standarde pravičnog suđenja, navodeći da optuženom nije bilo omogućeno pravo na adekvatnu odbranu niti su postojali uslovi za nepristrasan sudski proces.
Zahtev za rehabilitaciju podneli su njegov unuk Vojislav Mihailović, Srpska liberalna stranka, Udruženje pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini, Udruženje političkih zatvorenika i žrtava komunističkog režima, kao i druga udruženja i pojedinci.
Ko je Dragoljub Mihailović?
Dragoljub Mihailović rođen je 27. aprila 1893. godine u Ivanjici. Vojnu karijeru započeo je pre Balkanskih ratova, učestvovao je u oba Balkanska rata i Prvom svetskom ratu, tokom kojih je više puta ranjavan i odlikovan. U međuratnom periodu završio je više vojnih škola, predavao taktiku na Vojnoj akademiji i obavljao dužnost vojnog atašea u Sofiji i Pragu.
Posle Aprilskog rata 1941. godine odbio je da položi oružje i okupio grupu oficira i vojnika iz koje je nastala Jugoslovenska vojska u otadžbini, poznata i kao Ravnogorski pokret. Izbeglička jugoslovenska vlada u Londonu unapredila ga je u čin brigadnog generala i imenovala za ministra vojnog.
U prvim godinama rata Mihailović je u Velikoj Britaniji i Sjedinjenim Američkim Državama bio priznat kao jedan od vođa pokreta otpora u okupiranoj Evropi. Međutim, tokom 1943. godine zapadni saveznici preusmerili su podršku Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza Tita, smatrajući je efikasnijom u borbi protiv nemačkih okupacionih snaga.
Istoričari i danas različito tumače razloge zbog kojih je došlo do promene savezničke politike prema Mihailoviću. Kao faktori navode se obaveštajni podaci britanskih službi, procene o efikasnosti pokreta otpora na terenu, ali i različiti oblici lokalne saradnje pojedinih četničkih jedinica sa okupacionim snagama u pojedinim delovima Jugoslavije.
Vazdušni most – Operacija Halijard
Jedan od najznačajnijih događaja vezanih za Mihailovićev pokret bila je operacija spasavanja savezničkih pilota oborenih iznad okupirane Srbije 1944. godine. Zbog te akcije, u kojoj je prema američkim podacima spaseno 417 savezničkih vazduhoplovaca, među kojima 343 Amerikanca, predsednik SAD Hari Truman posthumno je 1948. godine odlikovao Mihailovića Legijom za zasluge.
Osam decenija nakon njegove smrti, ličnost i istorijska uloga Dragoljuba Draže Mihailovića i dalje ostaju predmet različitih istorijskih tumačenja i javnih polemika. Dok jedni u njemu vide vođu prvog organizovanog pokreta otpora protiv okupacije i čoveka zaslužnog za spasavanje savezničkih pilota, drugi ukazuju na odgovornost pojedinih četničkih jedinica za saradnju sa okupatorima.
Kako god tumačili njegovo delovanje tokom rata, Draža Mihajlović je bio patriota, rodoljub i častan čovek i nije zaslužio način na koji su se prema njemu ophodili ideološki suprotstavljene komunističke vlasti.