Prvi svetski rat počeo je 28. jula 1914. godine, kada je Austrougarska objavila rat Srbiji, mesec dana nakon atentata u Sarajevu u kojem su ubijeni prestolonaslednik Austrougarske Franc Ferdinand i njegova supruga Sofija.
Zvanični Beč je atentat koji su izvršili pripadnici organizacije „Mlada Bosna“na Vidovdan 1914, među kojima je bio i Gavrilo Princip, iskoristio kao povod za obračun sa Srbijom, iako su austrougarski politički krugovi već duže vreme tražili razlog za vojnu akciju protiv Beograda.
Objava rata Srbiji stigla je otvorenim telegramom. Nekoliko dana ranije, 25. jula, kada je postalo jasno da se vojni sukob približava, najvažnije institucije Kraljevine Srbije napustile su Beograd, koji se tada nalazio neposredno uz granicu sa Austrougarskom. Vlada i Narodna skupština premeštene su u Niš, dok je Vrhovna komanda vojske prešla u Kragujevac.
Predsednik srpske vlade Nikola Pašić vest o objavi rata saopštio je građanima sa balkona Okružnog načelstva u Nišu, poručivši da je zemlja stupila u rat.
Ultimatum koji je vodio ka sukobu
Pet dana pre objave rata, 23. jula 1914. godine, austrougarski poslanik u Beogradu baron Gizl predao je srpskoj vladi ultimatum u kojem je Srbija optužena za podrivačke aktivnosti protiv Dvojne monarhije.
Beč je tvrdio da su pripadnici „Mlade Bosne“, koji su izvršili atentat u Sarajevu, bili naoružani i obučavani u Srbiji, kao i da su imali pomoć pojedinaca iz državnog aparata Kraljevine Srbije.
Istraga nakon atentata pokazala je da su Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović i Trifko Grabež zaista boravili u Srbiji i da su preko njenih teritorija preneli oružje u Bosnu, ali nije pronađen dokaz da je srpska vlada bila umešana u organizaciju atentata.
Ultimatum je sadržao zahtev da austrougarski organi učestvuju u istrazi i sudskim procesima na teritoriji Srbije, što je za Beograd bilo neprihvatljivo jer bi predstavljalo direktno narušavanje državnog suvereniteta.
Srbija je, pokušavajući da izbegne rat sa daleko jačom silom, prihvatila gotovo sve zahteve Beča, osim onih koji su ugrožavali njenu nezavisnost. Odgovor, koji su sastavili Nikola Pašić i Stojan Protić, predat je austrougarskom poslanstvu nekoliko minuta pre isteka roka, ali je baron Gizl već napustio Beograd.
Austrougarski napad i očekivanje brze pobede
Ratna dejstva počela su iste noći artiljerijskim napadima sa austrougarskog ratnog broda „Bodrog“ na Beograd, a prema pojedinim svedočenjima granatiranje je započelo i ranije na pojedinim mestima duž granice.
U Beču i Berlinu vladalo je uverenje da će Srbija biti brzo poražena. Austrougarske političke i vojne elite očekivale su kratak rat koji bi, osim vojnog sloma Srbije, doveo i do gušenja srpskog i jugoslovenskog pokreta unutar Dvojne monarhije.
Srbija je u rat ušla iscrpljena nakon dva Balkanska rata protiv Osmanskog carstva i Bugarske 1912. i 1913. godine. Iako je iz tih sukoba izašla kao pobednik, sa značajnim teritorijalnim proširenjima, zemlji su bile potrebne godine oporavka.
Prve velike pobede Srbije 1914
Austrougarska invazija počela je 12. avgusta 1914. godine napadom preko Drine. Njena Peta i Šesta armija prodrle su iz Bosne u Srbiju, dok su jedinice raspoređene u Sremu i Banatu imale zadatak da odvlače pažnju srpske vojske.
Napadom je rukovodio general Oskar Poćorek, vojni guverner Bosne i Hercegovine i komandant Balkanske vojske Austrougarske.
U isto vreme, nakon atentata u Sarajevu, u Bosni i Hercegovini započeli su progoni Srba. Austrougarske vlasti organizovale su posebne jedinice poznate kao „Šuckor“, koje su učestvovale u represiji nad srpskim stanovništvom. Hiljade Srba bile su uhapšene, a veliki broj ljudi ubijen.
Srpski Generalštab ubrzo je shvatio da napad preko Drine nije samo manevar za odvlačenje pažnje, već glavni pravac udara.
U avgustu 1914. godine usledila je Cerska bitka, u kojoj je srpska vojska pod komandom Stepe Stepanovića porazila austrougarske snage. Bila je to prva velika pobeda saveznika u Prvom svetskom ratu, a Stepanović je za uspešno komandovanje unapređen u čin vojvode.
Kolubara i slom austrougarskih planova 1914
Nova austrougarska ofanziva počela je u septembru 1914. godine, a borbe na Drini, uključujući i Bitku na Mačkovom kamenu, pretvorile su se u dugotrajne rovovske sukobe.
Treća ofanziva Austrougarske počela je u novembru, kada su njene snage zauzele Valjevo i Beograd. Međutim, srpska vojska je pod komandom generala Živojina Mišića pokrenula veliku protivofanzivu poznatu kao Kolubarska bitka.
Do 16. decembra 1914. godine poslednji austrougarski vojnici napustili su teritoriju Srbije. Pobeda je bila potpuna, a Mišić je za uspešno komandovanje dobio čin vojvode.
Uspeh srpske vojske 1914. godine predstavljao je težak udarac za Austrougarsku i iznenadio je ne samo Centralne sile, već i saveznike. Međunarodni ugled Srbije značajno je porastao.
Povlačenje preko Albanije
Nakon perioda zatišja, Centralne sile su u jesen 1915. godine pokrenule novu ofanzivu protiv Srbije. Austrougarskim i nemačkim trupama pod komandom feldmaršala Augusta fon Makenzena pridružila se i Bugarska, koja je napala Srbiju sa istoka.
Sučena sa višestruko nadmoćnijim neprijateljem, srpska vojska bila je prinuđena na povlačenje preko Kosova i Metohije, Albanije i Crne Gore prema Jadranskom moru.
Ovo povlačenje, poznato kao Albanska golgota, predstavljalo je jedno od najtežih stradanja srpskog naroda tokom rata.
Preživeli vojnici oporavljali su se na Krfu, a potom su reorganizovani i poslati na Solunski front, gde je formirana nova srpska armija.
Proboj Solunskog fronta i kraj rata
Sredinom septembra 1918. godine srpske i savezničke snage započele su proboj Solunskog fronta, koji je označio početak sloma Centralnih sila.
Bugarska je ubrzo kapitulirala, zatim Osmansko carstvo, a početkom novembra 1918. godine i Austrougarska.
Prvi svetski rat zvanično je završen 11. novembra 1918. godine potpisivanjem primirja između Nemačke i savezničkih sila.
Srbija je iz rata izašla kao jedna od zemalja pobednica, ali uz ogromne ljudske i materijalne gubitke. Njena vojska i stradanje civila ostali su jedno od najznačajnijih poglavlja istorije Velikog rata.
Pobeda u ratu
U znak poštovanja prema žrtvama i doprinosu Srbije u Velikom ratu, srpska zastava se tokom 1918. godine zavijorila na Beloj kući u Vašingtonu, što je bio jedan od retkih slučajeva da zastava strane države bude istaknuta na sedištu američkog predsednika. Taj gest predstavljao je izraz solidarnosti SAD sa srpskim narodom i priznanje za ogromne žrtve koje je Srbija podnela tokom rata.
Posle rata odnosi dve zemlje nastavili su da se razvijaju kroz diplomatsku saradnju i pomoć u obnovi ratom razorene Srbije. Američke humanitarne organizacije nastavile su aktivnosti na Balkanu, a veze između dva naroda dodatno su učvršćene sećanjem na zajedničku borbu i savezništvo tokom Prvog svetskog rata.
Zemlja je tokom četvorogodišnjeg sukoba pretrpela ogromna ljudska i materijalna razaranja. Prema procenama, Srbija je izgubila oko četvrtine ukupnog stanovništva, pri čemu su najviše stradali vojno sposobni muškarci, što je ostavilo duboke demografske i ekonomske posledice. Uništena infrastruktura, razorena privreda i veliki broj ratnih invalida i siročadi predstavljali su dodatni teret za posleratnu obnovu.
Ipak, Srbija je iz rata izašla kao jedna od pobedničkih država i stvorila Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, proglašene 1918. godine. Ujedinjenje je donelo proširenje teritorije i politički uticaj, ali je istovremeno otvorilo i nova pitanja u vezi sa uređenjem države, odnosima među narodima i položajem Srbije u novoj zajednici. Posleratni period tako je za Srbiju predstavljao vreme istovremene obnove, velikih promena i suočavanja sa posledicama jednog od najrazornijih sukoba u istoriji.
