Nemačka danas obeležava 65 godina od početka izgradnje Berlinskog zida, jednog od najpoznatijih simbola Hladnog rata. Tokom 28 godina postojanja, zid je predstavljao simbol podele Nemačke i Evrope na Istočni i Zapadni blok.
Zid koji je razdvajao istočni i zapadni deo Berlina podelio je porodice, prijatelje i čitave generacije ljudi, postavši fizička granica između dva sveta – socijalističkog Istoka i kapitalističkog Zapada.
Berlinski zid podignut je 13. avgusta 1961. godine po nalogu vlasti tadašnje Nemačke Demokratske Republike (DDR), uz podršku Sovjetskog Saveza. Njegova osnovna svrha bila je da spreči masovni odlazak građana iz Istočne Nemačke u Zapadni Berlin, gde su ljudi imali veće političke slobode i viši životni standard.
Tokom 28 godina svog postojanja, zid je postao jedan od najprepoznatljivijih simbola Hladnog rata i podele Evrope. Prema dostupnim podacima, oko 140 ljudi izgubilo je život pokušavajući da pređe zid i napusti Istočnu Nemačku.
Ideju o izgradnji zida donela je istočnonemačka vlada na čelu sa Valterom Ulbrihtom, a odobrio ju je sovjetski lider Nikita Hruščov. Zid je predstavljao dugu barijeru između Zapadnog Berlina, koji je pripadao Saveznoj Republici Nemačkoj i Nemačke Demokratske Republike (DDR), odnosno Istočne Nemačke, čvrsto zatvarajući granicu između Istočnog i Zapadnog Berlina tokom 28 godina.
Zid je izgrađen sa ciljem da se zaustavi odliv radne snage i smanje ekonomski gubici povezani sa svakodnevnim odlaskom velikog broja profesionalnih i kvalifikovanih radnika iz Istočnog u Zapadni Berlin, kao i bekstva koja su imala ozbiljne političke i ekonomske posledice po Istočni blok.
Nakon izgradnje zida, broj ljudi koji su napuštali Istočnu Nemačku drastično je smanjen – sa oko 2,5 miliona u periodu od 1949. do 1962. godine na približno 5.000 u periodu od 1962. do 1989. godine.
Pad Berlinskog zida – kraj jedne epohe i prekretnica koja je promenila Evropu
Još značajniji događaj od same izgradnje Berlinskog zida bio je njegov pad, koji je označio kraj jedne epohe i prekretnicu u savremenoj istoriji. Rušenjem zida 9. novembra 1989. godine simbolično je okončan Hladni rat i započet proces velikih političkih i društvenih promena koje će preoblikovati Evropu i svet.
Pad Berlinskog zida otvorio je put ka ujedinjenju Istočne i Zapadne Nemačke, koje je ostvareno naredne, 1990. godine, ali je istovremeno predstavljao i početak kraja Istočnog bloka.
Padu Berlinskog zida prethodio je niz događaja koji su ubrzali urušavanje političkog sistema u DDR-u i postepeno otvorili put ka rušenju fizičke barijere između istočnog i zapadnog dela Berlina.
Dugogodišnji lider DDR-a i Partije socijalističkog jedinstva Nemačke, Erih Honeker, podneo je ostavku 18. oktobra 1989. godine, nakon višegodišnje vladavine. Njegov odlazak usledio je u periodu sve snažnijih pritisaka i masovnih protesta, a dodatnu težinu imao je i njegov susret sa sovjetskim liderom Mihailom Gorbačovom.
Jedan od ključnih trenutaka bili su masovni protesti u Lajpcigu 9. oktobra 1989. godine, kada je oko 70.000 ljudi izašlo na ulice. Iako su vlasti ranije odlučno suzbijale slična okupljanja, ovog puta policija i snage bezbednosti nisu intervenisale.
Miran prolazak demonstranata pokazao je da režim sve teže kontroliše situaciju i ohrabrio nove proteste širom zemlje.
Istovremeno, promene koje je Mihail Gorbačov pokrenuo u Sovjetskom Savezu počele su da se prelavaju i na zemlje istočne Evrope. Politika reformi i smanjivanja pritiska Moskve otvorila je prostor za političke promene, najpre u Mađarskoj i Poljskoj, a potom i u Čehoslovačkoj i drugim državama regiona.
Na Aleksanderplacu u Berlinu 4. novembra okupilo se, prema pojedinim procenama, čak pola miliona demonstranata. Bio je to jedan od najvećih protesta u istoriji DDR-a i jasan pokazatelj da vlast više ne može da ignoriše nezadovoljstvo građana.
Samo nekoliko dana kasnije, 9. novembra, Politbiro na čelu sa Egonom Krancem doneo je odluku o olakšavanju putovanja građana DDR-a pri njihovom izlasku iz zemlje. Međutim, odluka je podrazumevala određene procedure i nije trebalo da stupi na snagu odmah.
Na konferenciji za novinare, član Politbiroa Ginter Šabovski je, međutim, na pitanje kada odluka stupa na snagu, odgovorio da važi „odmah, bez odlaganja“. Njegova izjava, koja je preneta širom sveta, izazvala je naglu i momentalnu reakciju građana.
Te večeri hiljade stanovnika Istočnog Berlina uputile su se ka graničnim prelazima. Zatečeni naglim prilivom ljudi i bez jasnih instrukcija nadređenih, pripadnici granične službe DDR-a na kraju su otvorili kapije. Građani su počeli da prelaze u Zapadni Berlin, a scene slavlja i rušenja zida obišle su svet.
Bio je to faktički početak kraja Istočne Nemačke, a pad Berlinskog zida ubrzo je postao simbol urušavanja čitavog Istočnog bloka, a samo dve godine kasnije, u decembru 1991. godine, raspao se i Sovjetski Savez.
Pad Berlinskog – uvod u raspad Jugoslavije
Pad Berlinskog zida 1989. godine označio je kraj Hladnog rata i slom dotadašnjeg bipolarnog poretka u Evropi. Nestankom podele na istočni i zapadni blok otvoren je prostor za velike političke i geopolitičke promene širom kontinenta, uključujući i prostor bivše Jugoslavije.
Jugoslavija je do tada predstavljala specifičnu državu na raskršću Istoka i Zapada. Njena nesvrstanost i geopolitički položaj davali su joj značajnu ulogu u odnosima velikih sila tokom Hladnog rata. Nestankom bipolarne podele Evrope promenile su se i okolnosti u kojima je funkcionisala SFRJ.
Nastavljena je ekspanzija Zapada ka Istočnoj Evropi. Bivša Jugoslavija bila je jedna vrsta tampon zone između Istoka i Zapada, jednako potrebna obema stranama. Kada je bipolarni svetski poredak prestao da postoji, na Zapadu je sve više preovladavalo mišljenje da više nema potrebe za tako velikom državom kakva je bila SFRJ, čime se otvorio prostor za sprovođenje ranije pripremanih planova vezanih za preuređivanje jugoslovenskog prostora.
U pojedinim evropskim političkim krugovima već su postojale ideje o preuređivanju jugoslovenskog prostora. Posebno se isticala politika Nemačke, koja je sve otvorenije podržavala separatizam Slovenije i Hrvatske, što je dodatno uticalo na ubrzavanje procesa raspada Jugoslavije.
Kriza u SFRJ, međutim, nije bila posledica samo spoljnog faktora. Duboki politički, ekonomski i međunacionalni sukobi unutar zemlje, kao i slabljenje saveznih institucija, stvorili su unutrašnje uslove za raspad države.
Pad Berlinskog zida zato je predstavljao važnu međunarodnu prekretnicu koja je promenila odnos snaga u Evropi. U novom poretku, Jugoslavija se našla u potpuno drugačijem geopolitičkom okruženju, dok su unutrašnja kriza i delovanje stranih aktera zajedno doprineli procesu koji će početkom devedesetih dovesti do njenog raspada.
