Potpisivanje sporazuma Artemis Accords, kojim se Srbija priključuje međunarodnoj saradnji predvođenoj Sjedinjenim Američkim Državama u oblasti mirnog istraživanja Meseca i svemira, moglo bi da otvori nove mogućnosti za domaću nauku, IT sektor i visokotehnološke kompanije.
Iako Srbija u dogledno vreme neće proizvoditi rakete ili velike svemirske letelice, stručnjaci ukazuju da se najveći deo savremene svemirske industrije danas ne odnosi samo na lansiranje opreme, već i na razvoj softvera, obradu podataka, veštačku inteligenciju, senzorske sisteme, elektroniku i napredni inženjering – oblasti u kojima domaće kompanije već imaju značajno iskustvo.
„Za privredu Srbije posebno je važna interoperabilnost, jer rešenja razvijena u skladu sa relevantnim standardima lakše mogu da se uklope u širi ekosistem Artemisa i povećavaju šanse domaćih kompanija da postanu deo njegovog globalnog lanca dobavljača“, ocenjuje stručnjak za svemirske tehnologije Selakov.
Prema njegovim rečima, veliki deo moderne svemirske ekonomije čine upravo softver, satelitski podaci, simulacije, sistemi za upravljanje i energetska rešenja, kao i infrastruktura na Zemlji. U tim oblastima Srbija ima razvijene inženjerske kapacitete, posebno zahvaljujući snažnom rastu IKT sektora.
Izvoz srpskog informaciono-komunikacionog sektora dostigao je rekordne vrednosti, a kompanije koje se bave razvojem softvera, veštačkom inteligencijom, analizom podataka i sajber bezbednošću mogle bi da pronađu prostor za saradnju sa međunarodnim partnerima uključenim u svemirske projekte.
Srbija ima potencijal
Domaće firme već imaju iskustva u oblastima povezanim sa avio-industrijom i svemirskim tehnologijama. Kompanija Konelek iz Zemuna ranije je izrađivala delove proizvodnih linija za satelite, kao i opremu za velike proizvođače poput Airbusa, Boeinga, Rolls-Roycea i General Electrica. Pored toga, domaći stručnjaci radili su na razvoju preciznih komponenti, dronova, trenažera za astronaute i aplikacija zasnovanih na satelitskim podacima.
Važan korak u razvoju domaćih kapaciteta predstavlja i projekat „Mozaik“, zamišljen kao prvi srpski naučni CubeSat satelit. Projekat vodi Jedinica za kosmička istraživanja pri Astronomskoj opservatoriji u Beogradu, uz učešće istraživača sa više fakulteta i Instituta „Mihajlo Pupin“.
Planirano je da „Mozaik“ proučava Sunce u rendgenskom delu spektra, ali i da prikuplja podatke o teritoriji Srbije. Međutim, njegov značaj nije samo u naučnim rezultatima, već i u sticanju znanja potrebnog za projektovanje, testiranje i upravljanje malim satelitima.
Stručnjaci ocenjuju da sam potpis sporazuma ne znači automatski ulazak Srbije na svemirsko tržište, ali može da predstavlja važan institucionalni okvir za povezivanje domaćih fakulteta, instituta i kompanija sa NASA i partnerima iz drugih zemalja.
„Potpis ne donosi formalni izlazak na tržište, ali uspostavlja bolju startnu poziciju za povezivanje naših institucija sa međunarodnim partnerima“, navodi Selakov.
Srbija trenutno nema državnu svemirsku agenciju poput velikih evropskih zemalja, ali postoji SERBSPACE, organizacija koja povezuje naučnu zajednicu, industriju i društvo i koja je od 2020. godine član Međunarodne astronautičke federacije.
Jedan od ključnih izazova u narednom periodu biće određivanje institucije koja će koordinirati saradnju, pratiti međunarodne projekte i pozive, povezivati domaće kompanije sa partnerima i pomoći im da ispune tehničke i bezbednosne standarde potrebne za učešće u svemirskoj industriji.
