Piše: Aleksandar M. Gajić, istoričar i autor monografije „145 godina srpsko-američkih diplomatskih odnosa“
U istoriji međunarodnih odnosa simboli često imaju veću težinu nego što se na prvi pogled čini. Mnogi procesi koji su kasnije doveli do suštinskih političkih promena započinjali su upravo gestovima koji su u trenutku kada su učinjeni delovali protokolarno ili ceremonijalno. Stoga inicijativu kongresmenke Klaudije Teni da se februar proglasi Mesecom srpsko-američkog nasleđa treba posmatrati kao važan pokazatelj stanja odnosa dve države.
Posebnu težinu ovoj rezoluciji daje činjenica da je podržana od predstavnika obe najveće američke političke partije. U vremenu izražene političke polarizacije u Vašingtonu, dvostranačka saglasnost postala je retkost. Upravo svaka tema oko koje se republikanci i demokrate okupe zaslužuje posebnu pažnju, a kada je među njima i Srbija, onda je reč o događaju koji prevazilazi uobičajene okvire kongresne procedure.
Srpsko-američki odnosi imaju dugu i složenu istoriju. Tokom gotovo vek i po diplomatskih odnosa dve države prolazile su kroz razdoblja bliskog savezništva, ali i dubokih neslaganja. U oba svetska rata Srbija i Sjedinjene Američke Države bile su na istoj strani istorije. Američka podrška Srbiji tokom Prvog svetskog rata, podizanje srpske zastave iznad Bele kuće 28. jula 1918. godine, kao i zajednička borba protiv sila Osovine u Drugom svetskom ratu ostali su trajni temelji međusobnog poštovanja. Kraj XX veka, međutim, doneo je ozbiljno narušavanje odnosa, čije su posledice bile vidljive tokom narednih decenija.
Stoga od posebnog je značaja što se danas na Kapitol hilu Srbija ne pominje kao bezbednosni izazov ili otvoreno političko pitanje, već kao deo američkog istorijskog i društvenog nasleđa. Ova promena tona govori da u američkom političkom prostoru postoji spremnost da se odnosi sa Srbijom sagledavaju u širem istorijskom okviru, a ne isključivo kroz prizmu kriza iz devedesetih godina.
Naravno, bilo bi neozbiljno tvrditi da jedna kongresna rezolucija sama po sebi menja spoljnu politiku Sjedinjenih Američkih Država. Velike sile svoju politiku grade kroz dugoročne strategije koje se baziraju najpre na ličnim ili kolektivnim interesima, a ne kroz pojedinačne akte Kongresa. Međutim, jednako bi bilo pogrešno zanemariti političku poruku koju ovakve inicijative nose, jer veoma često predstavljaju i odraz promenjene političke atmosfere i spremnosti da se otvore nova poglavlja u bilateralnim odnosima.
U tom svetlu treba posmatrati i činjenicu da rezolucija dolazi neposredno nakon uspostavljanja Strateškog dijaloga između Republike Srbije i Sjedinjenih Američkih Država. Posle dužeg perioda u kome su odnosi bili opterećeni nasleđem prošlosti, uspostavljen je institucionalni mehanizam koji omogućava redovnu političku komunikaciju i otvara prostor za saradnju u oblastima od zajedničkog interesa. Pokretanje Strateškog dijaloga predstavlja jedan od najznačajnijih diplomatskih iskoraka Srbije u odnosima sa Sjedinjenim Američkim Državama u poslednjim decenijama i rezultat je spoljnopolitičkog kursa koji su vodili predsednik Republike Aleksandar Vučić i ministar spoljnih poslova Marko Đurić. Ovakve inicijative u Kongresu pokazuju da pozitivni pomaci više nisu vidljivi samo u komunikaciji izvršnih vlasti dve države, već da postepeno dobijaju odjek i u zakonodavnom telu Sjedinjenih Američkih Država. To predstavlja važan pokazatelj da se obnavlja političko poverenje, koje je svaka ozbiljna diplomatija oduvek smatrala osnovom dugoročnih međudržavnih odnosa.
Za Srbiju je podjednako važno i to što ova rezolucija predstavlja priznanje srpskoj zajednici u Americi. Generacije srpskih iseljenika dale su značajan doprinos razvoju američkog društva – od nauke i privrede do vojske, kulture i javnog života. Njihova istorija istovremeno je deo američke i srpske nacionalne istorije, pa je sasvim prirodno da dobije mesto u zvaničnom kalendaru obeležavanja.
Srpsko-američki odnosi danas imaju priliku da izađu iz okvira nasleđenih stereotipa i da se vrate onim temeljima na kojima su i nastali – međusobnom uvažavanju, zajedničkim interesima i savezništvu. Istorija nas uči da su najtrajnija partnerstva ona koja počivaju na međusobnom poznavanju i poverenju. Upravo zato ovakve inicijative ne treba posmatrati kao završetak jednog procesa, već kao njegov početak.
Posle gotovo sto četrdeset pet godina diplomatskih odnosa, Srbija i Sjedinjene Američke Države imaju dovoljno zajedničke istorije da grade i zajedničku budućnost. Ukoliko rezolucija kongresmenke Klaudije Teni postane početak jedne nove tradicije, njen najveći značaj bi mogao da označi početak jednog novog poglavlja u odnosima dve države, drugim rečima, poglavlja u kome će istorija biti temelj saradnje, a ne izvor novih podela.
Možda će tek buduće generacije moći da procene puni značaj ove inicijative. Ali već danas može se reći da ona predstavlja ohrabrujući korak ka obnovi međusobnog poverenja. A ako se taj put nastavi, možda ćemo jednog dana, parafrazirajući završne reči iz legendarnog filma Casablanca, moći da kažemo: „I think this is the beginning of a wonderful friendship.“
