Današnja Sremska Mitrovica nekada je bila jedna od četiri prestonice Rimskog carstva i važan centar iz kog se vojno nadgledao čitav prostor Balkana. Nekoliko metara ispod današnjeg grada krije se antički Sirmium – carska rezidencija, značajno vojno i trgovačko središte i rodno mesto nekoliko rimskih careva. U vreme najveće moći Rimskog carstva, upravo na obali Save donosile su se odluke koje su oblikovale sudbinu čitave Evrope.
Na prvi pogled, Sremska Mitrovica je grad čiji se istorijski značaj ne može u potpunosti naslutiti u njegovim današnjim ulicama. Međutim, ispod trgova, stambenih zgrada i saobraćajnica nalaze se ostaci Sirmiuma, antičkog grada koji je tokom kasne antike i jednog od najblistavijih perioda Rimskog carstva izrastao u jedno od najvažnijih političkih, vojnih i privrednih središta Rimskog carstva.
Na prostoru današnje Srbije nekada se nalazio grad koji je bio rezidencija rimskih careva i mesto pripreme vojnih pohoda. U njemu je postojalo nekoliko kovnica novca koji se koristio širom Carstva.
Njegova priča predstavlja svedočanstvo o vremenu kada je prostor današnjeg Srema bio jedna od važnih tačaka velike imperije koja se prostirala Evropom, Azijom i Afrikom.
Sirmium – jedna od četiri prestonice Rimskog carstva
Krajem trećeg veka car Dioklecijan započeo je velike reforme sa ciljem da stabilizuje državu, olakša upravljanje ogromnom teritorijom i efikasnije organizuje odbranu granica. Jedna od najpoznatijih promena bio je sistem tetrarhije, odnosno vladavina četvorice careva – dvojice avgusta i dvojice cezara.
Takav sistem zahtevao je više centara iz kojih su vladari mogli da nadgledaju različite delove carstva. Među najznačajnijim gradovima tog perioda bili su Mediolanum, današnji Milano, Nikomedija, na prostoru današnje Turske, Augusta Treverorum, današnji Trir u Nemačkoj, i Sirmium.
Zbog svog položaja u Panoniji i blizine dunavskog limesa, odnosno granice carstva, Sirmium je bio naročito pogodan za upravljanje balkanskim i podunavskim oblastima. U njemu su boravili carevi i njihovi saradnici, a grad je postao jedna od važnih carskih rezidencija poznog Rimskog carstva.
Njegov značaj potvrđuje i činjenica da je car Teodosije I upravo u njemu proglašen za cara 379. godine, u vreme kada je carstvo prolazilo kroz novu veliku krizu.
Grad pet rimskih careva
Jedan od najzanimljivijih podataka iz istorije Sirmiuma jeste njegova povezanost sa rimskim vladarima. Ovaj grad se navodi kao rodno mesto pet rimskih careva: Decija Trajana, Aurelijana, Proba, Maksimijana Herkulija i Gracijana.
Decije Trajan vladao je od 249. do 251. godine, u periodu velikih vojnih izazova i pritisaka na granicama carstva. Aurelijan, koji je bio na vlasti od 270. do 275. godine, ostao je upamćen po vojnim uspesima i ponovnom ujedinjenju teritorija koje su se odvojile od rimske države.
Prob, koji je vladao od 276. do 282. godine, takođe je bio vojnički car, poznat po pohodima i nastojanjima da učvrsti granice imperije. Maksimijan Herkulije, Dioklecijanov savladar, imao je važnu ulogu u uspostavljanju tetrarhije, dok je Gracijan, car od 367. do 383. godine, vladao u razdoblju dubokih političkih i verskih promena.
Istorijski izvori povezuju i druge careve sa Sirmiumom i njegovom okolinom. Među njima su Marko Aurelije, Septimije Sever, Maksimin Tračanin, Klaudije II Gotski i Dioklecijan, koji su u gradu boravili ili su bili povezani sa vojnim i političkim događajima na ovom prostoru.
Carska palata, hipodrom, terme i mozaici
Najznačajniji arheološki ostaci antičkog Sirmiuma danas se nalaze u okviru lokaliteta Carska palata. Njihovo otkrivanje počelo je 1957. godine, kada su tokom izgradnje stambene zgrade pronađeni monumentalni zidovi, mozaici i ostaci sistema za zagrevanje prostorija.
Istraživanja su potvrdila da je reč o delu carskog kompleksa, koji je obuhvatao reprezentativne prostore za obavljanje državnih poslova, kao i rezidencijalni deo namenjen caru i njegovoj porodici.
Palata je bila opremljena podnim grejanjem, poznatim kao hipokaust. Topao vazduh prolazio je ispod podova i kroz posebne prostore u zidovima, čime se omogućavalo zagrevanje prostorija. Takav sistem predstavljao je značajno tehničko dostignuće rimskog graditeljstva.
Raskoš kompleksa potvrđuju i mozaici izrađeni od kamena dopremanog iz različitih delova antičkog sveta, uključujući Malu Aziju, Maltu, Grčku i Italiju. Na njima preovlađuju geometrijski i biljni motivi, dok se među posebno značajnim nalazima izdvaja mozaik sa prikazom boga Merkura.
U blizini palate nalazio se rimski cirkus, monumentalna građevina namenjena trkama dvokolica i javnim ceremonijama. Njegovi ostaci predstavljaju jedini do sada otkriveni rimski cirkus na teritoriji Srbije.
Palata i cirkus zajedno svedoče o tome da je Sirmium bio uređen kao pravi carski centar, sa arhitekturom i javnim prostorima koji su odgovarali njegovom položaju.
Pored Carske palate i cirkusa, arheološka istraživanja otkrila su ostatke Licinijevih termi, luksuznih gradskih vila, javnih i administrativnih objekata, radionica i drugih građevina.
Rimske terme imale su mnogo širu ulogu od današnjih kupatila. Bile su mesta održavanja higijene, odmora, susreta i društvenog života. U njima su građani mogli da se kupaju, razgovaraju i provode vreme, dok je njihova arhitektura često pokazivala bogatstvo i ugled grada.
U Sirmiumu su postojale i višespratne stambene zgrade poznate kao insulae, namenjene širem stanovništvu. One pokazuju da je grad imao razvijenu urbanu strukturu, u kojoj su uz raskošne rezidencije postojali i objekti za svakodnevne potrebe običnih građana.
Važnu ulogu imale su trgovina i zanatstvo. Položaj na Savi i povezanost sa kopnenim putevima omogućavali su promet robe, dok su radionice i tržišta doprinosili ekonomskom životu grada. Sirmium je bio deo šire mreže u kojoj su kružili novac, luksuzni predmeti, sirovine i kulturni uticaji.
Jedan od najvećih centara hrišćanstva u ovom delu Evrope
Hrišćanska zajednica u gradu postojala je i razvijala se u vreme kada su hrišćani prolazili kroz periode najvećih progona.
Nakon što je hrišćanstvo dobilo slobodu javnog ispovedanja početkom četvrtog veka, Sirmium je nastavio da se razvija kao važno crkveno središte. U njemu su održavani sabori i rasprave o brojnim teološkim pitanjima.
Pad veličanstvenog carskog grada
Ni monumentalne građevine, ni moćni bedemi, ni strateški položaj nisu mogli zauvek da zaštite Sirmium od velikih promena koje su zahvatile kasnorimski svet.
Tokom petog i šestog veka grad je bio izložen ratovima i smenama vlasti. Hunski pohodi, sukobi sa Gotima i Gepidima, ostavili su grad gotovo pustim.
Prelomni trenutak dogodio se 582. godine, kada su Avari osvojili Sirmium. Ovaj događaj označio je kraj njegovog dugog razdoblja sjaja i moći. Osvajanje je dovelo do raseljavanja stanovništva i razaranja grada, čime je okončana njegova najsjajnija etapa razvoja.
