Nakon katastrofalnih požara koji su tokom leta 2026. godine zahvatili više od 12.000 hektara Deliblatske peščare, grupa naučnika i stručnjaka iz Srbije predstavila je platformu za obnovu jednog od najvrednijih zaštićenih prirodnih područja u zemlji. Stručnjaci upozoravaju da obnova ne sme da se svede na masovno sađenje drveća, već mora da obuhvati očuvanje prirodnih staništa, sprečavanje širenja invazivnih vrsta i uspostavljanje savremenog sistema za rano otkrivanje požara.
Platforma je predstavljena uz podršku fakulteta univerziteta u Beogradu, Novom Sadu, Nišu i Kragujevcu, Prirodnjačkog muzeja, Srpske akademije nauka i umetnosti, Matice srpske i više stručnih društava.
Prema satelitskoj analizi Javnog preduzeća „Vojvodinašume“, požari su tokom leta zahvatili više od 12.000 hektara Deliblatske peščare. Međutim, to ne znači da je sva vegetacija na toj površini potpuno uništena, zbog čega će precizno utvrđivanje štete predstavljati jedan od prvih koraka obnove.
Naučnici upozoravaju: Deliblatska peščara nije samo šuma
Jedna od najvažnijih poruka platforme jeste da Deliblatska peščara ne sme da se posmatra isključivo kao šumsko područje. Ovaj specijalni rezervat prirode čini složen sistem peščarskih, stepskih, žbunastih, šumskih i močvarnih ekosistema, od kojih svaki ima posebnu ekološku ulogu.
Deliblatska peščara, poznata i kao „Evropska Sahara“, predstavlja stanište više od 2.500 vrsta biljaka i životinja. Od tog broja, više od 400 vrsta zakonski je zaštićeno, dok preko 240 ima međunarodni značaj.
Upravo zbog takvog prirodnog bogatstva stručnjaci smatraju da bi neselektivno pošumljavanje moglo da ugrozi pojedina staništa koja su postojala i pre požara. Cilj obnove, prema predloženoj platformi, nije da celokupna opožarena površina postane šuma, već da se očuva karakteristična raznovrsnost ekosistema.
Zašto naučnici ne preporučuju ponovno sađenje borova i bagrema?
Posebnu pažnju autori platforme posvetili su izboru biljnih vrsta koje bi se koristile prilikom obnove. Oni predlažu napuštanje ranijih praksi pošumljavanja neadekvatnim vrstama, među kojima posebno izdvajaju borove, kao i alohtone i invazivne vrste poput bagrema.
Problem je u tome što određene vrste drveća nisu prirodni deo pojedinih staništa Deliblatske peščare, a njihovo širenje može da potisne karakterističnu stepsku i peščarsku vegetaciju. Pored toga, pojedine vrste, naročito četinarske, mogu da predstavljaju povećan rizik u uslovima visokih temperatura, suše i šumskih požara.
Za obnovu prirodnih šumskih staništa stručnjaci preporučuju korišćenje domaćih lišćarskih vrsta, kao što su hrast medunac, srebrna lipa i hrast lužnjak, tamo gde ekološki uslovi odgovaraju njihovom prirodnom rasprostranjenju.
Pri izboru vrsta neophodno je uzeti u obzir i klimatske promene koje se očekuju tokom narednih decenija. To znači da plan obnove mora biti usmeren ne samo na saniranje trenutne štete već i na stvaranje otpornijih ekosistema koji će moći da se prilagode budućim klimatskim uslovima.
Potreban sistem za rano otkrivanje novih požara
Osim obnove uništenih i oštećenih staništa, platforma predviđa i uspostavljanje savremenijeg sistema zaštite od požara. Naučnici predlažu razvoj mreže za rano otkrivanje požara, automatsko uzbunjivanje nadležnih službi i koordinisano reagovanje dok se vatra još nalazi u početnoj fazi.
Takav sistem mogao bi da obuhvati kombinaciju nadzornih tehnologija, praćenja vremenskih uslova, kontrole rizičnih područja i unapređene saradnje vatrogasnih i drugih nadležnih službi. Poseban značaj ima pravovremeno reagovanje, jer se požari na otvorenim prostorima, naročito tokom sušnih i vetrovitih dana, mogu veoma brzo proširiti.
Požari iz leta 2026. pokazali su koliko složena i dugotrajna može biti borba protiv vatre na području Deliblatske peščare. Zbog toga autori smatraju da sprečavanje budućih požara mora postati ravnopravan deo programa revitalizacije, a ne samo mera koja se sprovodi nakon novih incidenata.
Obnova mora da uključi i procenu uticaja vetroparkova
Platforma ne predviđa samo saniranje direktnih posledica požara, već i analizu drugih pritisaka na prirodne ekosisteme. Među njima se posebno izdvajaju postojeći i planirani vetroparkovi, kao i različiti infrastrukturni i privredni projekti u neposrednom okruženju rezervata.
Autori traže da se prilikom izrade programa obnove sagleda njihov zajednički, odnosno kumulativni uticaj na prirodna staništa. Takav pristup omogućio bi da se procene posledice više različitih aktivnosti, umesto da se svaki projekat razmatra potpuno odvojeno.
Predviđeno je i dugoročno praćenje stanja biljnih i životinjskih vrsta, širenja invazivnih organizama i promena nivoa podzemnih voda. Na taj način stručnjaci bi mogli da procene koliko se prirodni ekosistemi uspešno oporavljaju i da li su potrebne dodatne mere zaštite.
Spor oko zakona: Zaštita prirode ili šumarsko gazdovanje?
Jedno od centralnih pitanja koje otvara platforma jeste pravni okvir prema kojem će se sprovoditi obnova Deliblatske peščare.Autori smatraju da planovi revitalizacije prvenstveno moraju biti zasnovani na Zakonu o zaštiti prirode, a ne isključivo na propisima koji uređuju šumarstvo.
Njihovo obrazloženje jeste da Deliblatska peščara ima status specijalnog rezervata prirode, čija osnovna namena nije proizvodnja drvne mase, već očuvanje biodiverziteta i prirodnih vrednosti.
Prema Zakonu o šumama, sanacioni plan mora biti donet najkasnije tri meseca nakon prestanka dejstva prirodne nepogode, a njegovu izradu mogu obavljati licencirani inženjeri šumarstva. Naučnici, međutim, upozoravaju da sanacija šumskih površina predstavlja samo jedan deo mnogo složenijeg procesa.
Zbog toga predlažu formiranje nezavisnog multidisciplinarnog tima, u kojem bi, pored šumarskih stručnjaka, učestvovali biolozi, ekolozi i stručnjaci za zaštitu prirode. Takav tim trebalo bi da pripremi sveobuhvatan program revitalizacije, sa jasno određenim prioritetima, metodama i dugoročnim ciljevima.
Oporavak Deliblatske peščare mogao bi da traje godinama
Obnova područja zahvaćenih velikim požarima složen je proces koji može trajati godinama, a u pojedinim slučajevima i decenijama.
Ministarka zaštite životne sredine Sara Pavkov ranije je izjavila da bi oporavak Deliblatske peščare mogao da traje najmanje pet do deset godina. Naglasila je i da neće biti prenamene zemljišta zahvaćenog požarima.
Stručnjaci ističu da brzina oporavka zavisi od vrste staništa, intenziteta požara, stanja zemljišta i sposobnosti prirodne vegetacije da se obnovi.
Na pojedinim površinama prirodna regeneracija može biti pogodnija od neposredne sadnje, dok će drugde biti neophodne aktivne mere obnove. Zbog toga je važno da pre konačnih odluka budu sprovedena detaljna terenska istraživanja i procena ekološke štete.
Naučnici traže javnu raspravu i transparentan plan
Autori platforme naglašavaju da program revitalizacije ne bi trebalo donositi bez učešća šire stručne i zainteresovane javnosti.
Predlažu otvorenu raspravu u kojoj bi učestvovali predstavnici naučnih ustanova, državnih institucija, upravljača rezervata, organizacija civilnog društva i građana.
Cilj takvog pristupa jeste da se obezbedi stručna kontrola planiranih aktivnosti i spreči donošenje odluka koje bi mogle imati dugoročne negativne posledice po prirodne vrednosti Deliblatske peščare.
Posebno je važno da planovi budu zasnovani na naučnim istraživanjima, a da se rezultati sprovedenih mera redovno prate i objavljuju.
