Na današnji dan, 13. novembra 1813. godine, u Njegušima pod Lovćenom rođen je Petar II Petrović Njegoš, jedan od najvećih srpskih pesnika i mislilaca, pravoslavni vladika i vladar Crne Gore. Za svega 37 godina života ostavio je neizbrisiv trag u srpskoj književnosti, a njegova dela Gorski vijenac, Luča mikrokozma i Lažni car Šćepan Mali predstavljaju neka od najznačajnijih ostvarenja književnosti 19. veka.
Njegoš je pripadao vremenu u kojem se srpski narod borio za oslobođenje, očuvanje identiteta i obnovu državnosti. U takvim okolnostima izrastao je u ličnost koja je objedinila duhovni poziv, državničku odgovornost i izuzetnu književnu darovitost.
Njegova dela, duboko prožeta srpskom istorijom, narodnom tradicijom, pravoslavnom duhovnošću i univerzalnim filozofskim pitanjima, nadživela su vreme u kojem su nastala i postala neizostavni deo književnog obrazovanja.
Od Radivoja Petrovića do vladike Petra II
Petar II Petrović Njegoš rođen je 1. novembra 1813. godine po julijanskom, odnosno 13. novembra po gregorijanskom kalendaru. Na krštenju je dobio ime Radivoje, a bio je poznat i kao Rade Tomov.
Njegov otac Tomo Markov Petrović bio je rođeni brat vladike Petra I Petrovića Njegoša, dok mu je majka bila Ivana Proroković.
Prve godine života proveo je u Njegušima, a već kao dečak počeo je da stiče obrazovanje u crkvenom okruženju. Školovao se kod jeromonaha Josifa Tropovića u Toploj, nedaleko od Herceg Novog, a zatim nastavio obrazovanje na Cetinju.
Posebno važnu ulogu u njegovom intelektualnom razvoju imao je srpski pesnik Sima Milutinović Sarajlija, koji ga je upoznao sa narodnim epskim pesništvom, istorijom, mitologijom i književnošću.
Njegoš je još u mladosti pokazivao izrazitu sklonost ka učenju i pisanju. Tokom života upoznavao se sa evropskom filozofijom i književnošću, a naročito interesovanje pokazivao je za ruske i druge slovenske pisce.
Nakon smrti Petra I Petrovića Njegoša 1830. godine, sedamnaestogodišnji Rade izabran je za njegovog naslednika. Primio je monaški čin i ime Petar, a 1833. godine u Rusiji je hirotonisan za episkopa.
Tako je veoma mlad preuzeo odgovornost za crkvene i državne poslove u jednoj od najtežih epoha istorije Crne Gore.
Vladar, reformator i zaštitnik prosvete
Njegoš je vladao od 1830. do 1851. godine, nastojeći da plemenski organizovano društvo pretvori u uređeniju državu sa stalnim institucijama.
Godine 1831. osnovan je Praviteljstvujušči senat, najvažnije upravno i sudsko telo, dok su gvardija i perjanici postali oslonac centralne vlasti.
Sprovedene su promene u sudstvu, uveden je sistem prikupljanja poreza i preduzimane mere usmerene na ograničavanje plemenske samovolje i krvne osvete.
Posebno mesto u njegovoj vladavini zauzima razvoj obrazovanja.
Godine 1834. na Cetinju je otvorena škola, a u isto vreme počela je da radi štamparija koju je Njegoš nabavio tokom boravka u Rusiji.
U njoj su štampane knjige verskog, književnog i obrazovnog karaktera, među kojima i dela namenjena učenju srpskog jezika.
Godine 1838. podignut je i dvor Biljarda, koji je postao važno središte državnog i kulturnog života.
Njegoš je održavao diplomatske veze sa Rusijom i Austrijom, nastojeći da očuva političku samostalnost i unapredi položaj zemlje kojom je upravljao.
Uprkos brojnim državničkim obavezama, nastavio je da piše i razvija književno stvaralaštvo koje će mu doneti trajno mesto u istoriji.
„Gorski vijenac“
Njegoševo najznačajnije i najpoznatije književno ostvarenje, „Gorski vijenac“, objavljeno je 1847. godine u Beču.
Ovo pesničko-dramsko delo, napisano pretežno u epskom desetercu, zasnovano je na istorijskim i predanjskim motivima iz vremena vladike Danila, a u njegovom središtu nalaze se pitanja slobode, časti, vere, žrtve i opstanka naroda.
Kroz sudbine i razgovore svojih junaka Njegoš je prikazao ne samo istorijske sukobe već i duboke moralne dileme čoveka suočenog sa velikim iskušenjima.
Posebna vrednost dela nalazi se u snažnom pesničkom jeziku, bogatstvu narodnih izraza i filozofskim mislima koje su vremenom postale deo srpske kulturne tradicije.
Stihovi poput „Blago tome ko dovijeka živi, imao se rašta i roditi“ i „Neka bude borba neprestana, neka bude što biti ne može“ ostali su prepoznatljivi i gotovo dva veka nakon objavljivanja.
„Gorski vijenac“ predstavlja spoj narodne epske tradicije, istorijske svesti, filozofije i književnog izraza, zbog čega se smatra jednim od kapitalnih dela srpske književnosti.
„Luča mikrokozma“
Dve godine ranije, 1845. godine, Njegoš je objavio filozofsko-religijski spjev „Luča mikrokozma“.
U ovom delu Njegoš se udaljava od neposrednih istorijskih događaja i okreće najdubljim pitanjima ljudskog postojanja.
Razmatra poreklo čoveka, besmrtnost duše, odnos dobra i zla, slobodnu volju i čovekovo mesto u božanskom poretku.
Delo je prožeto hrišćanskom simbolikom i snažnim filozofskim slikama, a njegova misaona složenost pokazuje širinu Njegoševog obrazovanja i stvaralaštva.
„Luča mikrokozma“ predstavlja jedno od najznačajnijih filozofskih pesničkih ostvarenja srpske književnosti i svedočanstvo Njegoševog nastojanja da kroz poeziju odgovori na univerzalna pitanja o smislu života.
„Lažni car Šćepan Mali“
Njegoševo treće kapitalno ostvarenje, „Lažni car Šćepan Mali“, objavljeno je 1851. godine, u poslednjoj godini njegovog života.
Delo obrađuje istorijsku pojavu Šćepana Malog, koji se u 18. veku pojavio u Crnoj Gori predstavljajući se kao ruski car Petar III.
Kroz priču o samozvanom vladaru Njegoš razmatra odnos naroda prema vlasti, pitanje političkog autoriteta, obmane, ljudske lakovernosti i državnog poretka.
U odnosu na „Gorski vijenac“, delo sadrži izraženije satirične i humoristične elemente, ali zadržava karakterističnu Njegoševu misaonu dubinu.
Pored ova tri najpoznatija dela, Njegoš je napisao i „Pustinjaka cetinjskog“, „Svobodijadu“, „Glas kamenštaka“, kao i druge pesme, a priredio je i zbirku narodnih pesama „Ogledalo srpsko“.
Prerana smrt i počinak na Lovćenu
Njegoš je tokom poslednjih godina života bolovao od tuberkuloze. U nastojanju da poboljša zdravstveno stanje putovao je u Italiju, ali bolest nije uspeo da pobedi.
Preminuo je na Cetinju 19. oktobra 1851. godine po julijanskom, odnosno 31. oktobra po gregorijanskom kalendaru, sa svega 37 godina.
Prvobitno je sahranjen u Cetinjskom manastiru, da bi njegovi posmrtni ostaci 1855. godine bili preneti u kapelu na Lovćenu, prema njegovoj želji.
Na tom mestu danas se nalazi Njegošev mauzolej, podignut 1974. godine prema projektu vajara Ivana Meštrovića.
Književno nasleđe koje traje više od dva veka
Petar II Petrović Njegoš ostao je zapamćen kao jedna od najznačajnijih ličnosti srpske književnosti i istorije 19. veka.
Njegovo književno delo predstavljalo je snažnu vezu između narodnog epskog pesništva i savremene evropske književnosti, dok su filozofska razmišljanja o slobodi, čoveku, veri i moralnoj odgovornosti njegovim stihovima dala trajnu vrednost.
Iako je živeo kratko, uspeo je da stvori dela koja su postala predmet proučavanja brojnih generacija književnih istoričara, filozofa i istoričara.
Danas, 213 godina nakon njegovog rođenja, Njegoševo ime ostaje jedan od simbola srpske književnosti, a njegova poezija svedočanstvo stvaralačke snage čoveka koji je za manje od četiri decenije života ostavio nasleđe koje traje vekovima.
