Mnogo pre nego što je postala jedan od najvažnijih strateških resursa na svetu, nafta je na obalama Kaspijskog jezera prirodno izbijala na površinu zemlje. Ljudi su je sakupljali i koristili za osvetljavanje, grejanje, lečenje, ali i u ratne svrhe, ne sluteći da će ta tamna, zapaljiva tečnost.
Među najstarijim područjima poznatim po prirodnim nalazištima nafte posebno se izdvajalo poluostrvo Abšeron, u okolini današnjeg Bakua, gde je njena eksploatacija počela mnogo vekova pre razvoja moderne naftne industrije.
Iako se početak moderne naftne industrije često vezuje za Sjedinjene Američke Države i 19. vek, ljudi su naftu poznavali i koristili mnogo ranije. Područje današnjeg Azerbejdžana, naročito Baku i obale Kaspijskog jezera, predstavljalo je jedno od najstarijih poznatih središta njenog prikupljanja, eksploatacije i trgovine.
Zemlja vatre – poluostrvo Abšeron
Na poluostrvu Abšeron, na zapadnoj obali Kaspijskog jezera, nafta se na pojedinim mestima prirodno probijala na površinu, stvarajući izvore iz kojih je tamna tečnost mogla neposredno da se sakuplja. Zbog takvih pojava ovaj kraj je vekovima bio poznat po neobičnim prirodnim fenomenima, a kasnije je dobio i nadimak „Zemlja vatre“.
Za razliku od današnjih metoda eksploatacije, prvi ljudi nisu morali da buše duboke slojeve zemlje kako bi došli do nafte. Dovoljno je bilo da je prikupljaju sa površine ili iz plitkih iskopanih jama. U početku se koristila prvenstveno kao gorivo za osvetljavanje i grejanje, ali i u narodnoj medicini, za premazivanje predmeta i životinja, kao i u vojne svrhe.
O značaju ovog područja svedoče i zapisi srednjovekovnih putopisaca i istoričara. Arapski geografi i istoričari još u 9. i 10. veku beležili su postojanje naftnih izvora na Abšeronu i opisivali načine na koje su ih lokalni stanovnici koristili.
Jedan od najpoznatijih zapisa ostavio je venecijanski trgovac i putopisac Marko Polo. Tokom svojih putovanja u drugoj polovini 13. veka zabeležio je postojanje velikih količina nafte u okolini Bakua, navodeći da se ona u velikim količinama prikuplja i prenosi u udaljene krajeve. Posebno je istakao njenu upotrebu kao goriva, ali i u lečenju kožnih oboljenja kod ljudi i životinja.
Ovi zapisi pokazuju da nafta u okolini Bakua nije bila nepoznata materija koju je čovek slučajno otkrio u modernom dobu. Naprotiv, njena upotreba i trgovina postojale su vekovima pre nego što je započela industrijska proizvodnja.
Od ručno kopanih jama do prvih naftnih bušotina
Tokom srednjeg veka i ranog novog veka eksploatacija nafte na Abšeronu postajala je sve organizovanija. Umesto isključivog prikupljanja nafte sa površine, stanovništvo je počelo da kopa dublje jame i bunare, iz kojih se sirovina izvlačila pomoću jednostavnih mehaničkih pomagala.
Posebno zanimljiv podatak potiče iz 1594. godine. Natpis pronađen u mestu Balahaniju, u okolini Bakua, svedoči da je majstor Alahjar Mamed Nuroglu te godine iskopao naftni bunar dubok oko 35 metara. Prema istorijskim podacima, u 16. veku na području Bakua postojalo je približno 500 naftnih bunara, što govori o tadašnjem značaju ovog područja za lokalnu privredu.
Nafta se nije koristila samo za potrebe stanovništva. Postala je i važna trgovačka roba, koja se izvozila u susedne oblasti, Persiju i druge delove Azije. Švedski diplomata i putopisac Engelbert Kempfer, koji je posetio ovaj kraj 1683. godine, zabeležio je da se nafta sa Abšerona prevozi u Persiju i na Kavkaz. Transportovana je u buradima i kožnim mešinama, na zapregama, kamilama i brodovima.
Ipak, pravi preokret dogodio se početkom 19. veka, kada su počeli prvi ozbiljniji pokušaji eksploatacije nafte izvan kopnenih nalazišta.
Godine 1803. trgovac iz Bakua Hadži Gasimbeg Mansurbajov organizovao je izgradnju dve naftne bušotine u priobalnom delu zaliva Bibi-Hejbat, nedaleko od Bakua. Bušotine su se nalazile na maloj udaljenosti od obale i predstavljale su jedan od najranijih zabeleženih pokušaja eksploatacije nafte iz morskog područja. Međutim, takav poduhvat nije dugo opstao. Snažna oluja na Kaspijskom jezeru 1825. godine uništila je ove objekte i prekinula proizvodnju.
Godina koja je promenila istoriju naftne industrije
Najvažniji trenutak u razvoju naftne industrije Bakua dogodio se 1846. godine, kada je u nalazištu Bibi-Hejbat izbušena bušotina duboka oko 21 metar, iz koje je uspešno izvučena nafta.
Ovaj događaj ima posebno mesto u istoriji energetike jer se smatra jednim od prvih uspešnih primera industrijskog dobijanja nafte bušenjem, više od decenije pre čuvene bušotine Edvina Drejka u Pensilvaniji 1859. godine, koja se u američkoj istoriji tradicionalno označava kao početak moderne naftne industrije.
Važno je, međutim, napraviti razliku između prvih industrijskih bušenja i početka masovne komercijalne proizvodnje. Iako je uspešna bušotina u Bibi-Hej batu iz 1846. godine predstavljala veliki tehnički iskorak, pravi naftni bum u okolini Bakua započeo je tokom sedamdesetih godina 19. veka.
Do tada se nafta uglavnom eksploatisala tradicionalnim metodama, ali je industrijski razvoj zahtevao veće količine sirovine, efikasniju proizvodnju i ozbiljnija ulaganja. Presudnu ulogu u tome imale su promene u načinu upravljanja naftnim poljima.
Ruske carske vlasti su 1872. godine donele propise kojima je omogućena prodaja naftnih zemljišta privatnim vlasnicima putem aukcija. Time je otvoren prostor za veća privatna ulaganja, razvoj kompanija i dolazak stranog kapitala.
Ubrzo su počela da niču nova postrojenja, rafinerije i skladišta, a područje Bakua pretvaralo se u jedno od najvažnijih industrijskih središta Ruskog carstva.
Nobelovi, Rotšildi i borba za naftno bogatstvo Bakua
Razvoj naftne industrije privukao je brojne preduzetnike iz Evrope, među kojima su posebno mesto zauzeli članovi porodice Nobel.
Braća Robert Nobel i Ludvig Nobel prepoznali su potencijal Bakua i uključili se u eksploataciju, preradu i transport nafte. Godine 1876. osnovana je kompanija „Nobel Brothers Petroleum Producing Company“, poznata kao Branobel, koja će postati jedan od najuticajnijih igrača u svetskoj naftnoj industriji.
Nobelovi nisu ulagali samo u bušotine. Razumeli su da proizvodnja nafte nema punu vrednost ukoliko ne postoji efikasan način njenog skladištenja, prerade i transporta do kupaca. Zato su razvijali rafinerije, skladišta, železničke sisteme i brodski prevoz, uvodeći brojna tehnička unapređenja.
Jedan od njihovih najznačajnijih poduhvata bio je razvoj specijalizovanih brodova za prevoz nafte. Godine 1878. u saobraćaj je uveden „Zoroaster“, brod koji se smatra jednim od prvih namenski izgrađenih tankera za prevoz nafte. Njegova pojava predstavljala je važan korak ka modernom pomorskom transportu naftnih derivata.
U naftni posao uključili su se i drugi veliki evropski investitori. Među njima je bila porodica Rotšild, čiji je kapital pomogao širenju proizvodnje i izvoza. Njihova kompanija „Kaspijsko-crnomorsko naftno društvo“ postala je jedan od najznačajnijih učesnika u trgovini bakuanskom naftom.
Tako je Baku, od grada poznatog po prirodnim naftnim izvorima, prerastao u međunarodni centar u kojem su se susretali interesi lokalnih preduzetnika, evropskih industrijalaca i velikih finansijskih kuća.
Kako je nafta iz Bakua stizala do evropskih tržišta?
Sa rastom proizvodnje pojavio se novi problem – kako velike količine nafte prevesti do udaljenih tržišta. U početku je transport bio spor, skup i zavisan od vremenskih uslova. Nafta se prevozila u buradima, kožnim mešinama i manjim plovilima, što je ograničavalo obim trgovine.
Prvi veliki korak ka modernom transportnom sistemu napravljen je 1878. godine, kada je izgrađen naftovod koji je povezivao naftna polja u Balahaniju sa rafinerijama u Bakuu. Bio je dug približno 12 kilometara i omogućio je da se sirova nafta doprema direktno do industrijskih postrojenja, bez potrebe za njenim stalnim prevoženjem zapregama.
To je značajno ubrzalo proizvodnju i smanjilo troškove. Naftovodi su se postepeno širili, pa je do kraja 19. veka ukupna dužina cevovoda koji su povezivali bakuanska naftna polja i rafinerije dostigla približno 230 kilometara.
Još veći značaj imala je izgradnja železničke pruge Baku–Tbilisi–Batumi, koja je puštena u saobraćaj 1883. godine. Njome je nafta iz oblasti Kaspijskog jezera mogla da se prevozi do crnomorske luke Batumi, odakle je brodovima otpremana prema evropskim i drugim svetskim tržištima.
Time je Baku dobio direktniju vezu sa međunarodnom trgovinom, a nafta iz ovog regiona postala je važan deo evropskog energetskog tržišta.
Ambicije su, međutim, bile još veće. Ruski hemičar Dmitrij Mendeljejev predlagao je izgradnju naftovoda koji bi povezivao Baku i Batumi, čime bi se dodatno unapredio transport i smanjili troškovi izvoza. Projekat je ostvaren početkom 20. veka: naftovod dug približno 833 kilometra izgrađen je između 1897. i 1907. godine.
Baku postaje svetska prestonica nafte
Krajem 19. i početkom 20. veka Baku je doživeo industrijski procvat kakav je u to vreme bio redak i u mnogo razvijenijim evropskim sredinama. Naftna polja privlačila su kapital, radnu snagu, inženjere i trgovce iz različitih delova sveta. Grad se širio, otvarane su fabrike, rafinerije, banke i transportna preduzeća, a bogatstvo stečeno naftom menjalo je njegov izgled.
U naftnoj industriji nisu učestvovali samo strani investitori. Među značajnim domaćim preduzetnicima bili su Hadži Zejnalabdin Tagijev, Murtuza Muhtarov, Šemsi Asadulajev i drugi industrijalci koji su ulagali u proizvodnju, preradu i infrastrukturu.
Razmere proizvodnje najbolje ilustruju podaci s početka 20. veka. Azerbejdžan je 1901. godine proizveo oko 11 miliona tona nafte, što je predstavljalo više od polovine tadašnje svetske proizvodnje. Baku je u tom periodu bio jedno od najvećih naftnih središta na planeti, a njegova proizvodnja nadmašivala je i onu u Sjedinjenim Američkim Državama.
Nafta je tako postala mnogo više od obične trgovačke robe. Njena proizvodnja uticala je na razvoj industrije, trgovinske pravce, finansijske tokove i odnose velikih sila. Ko je kontrolisao nalazišta, rafinerije i transportne puteve, imao je značajnu ekonomsku i političku prednost.
Upravo će ta činjenica tokom narednog veka dobiti još veći značaj. Industrijalizacija, razvoj automobilske industrije, avijacije i ratne tehnike učinili su naftu jednim od najvažnijih strateških resursa modernog sveta. Zbog nje će se menjati savezništva, voditi ratovi i sklapati politički dogovori, dok će kontrola nad nalazištima i pravcima snabdevanja postati jedno od ključnih pitanja međunarodne politike.
Priča o nafti zato ne počinje u američkoj Pensilvaniji, niti sa prvim modernim automobilima. Njeni koreni sežu mnogo dublje u prošlost, do prirodnih izvora na obalama Kaspijskog jezera, gde su ljudi vekovima pre industrijske revolucije prepoznali vrednost crne tečnosti koja je izbijala iz zemlje. Baku je bio jedno od prvih mesta na kojima je ta vrednost pretvorena u organizovanu industriju, a razvoj tamošnje proizvodnje postavio je temelje naftnog sveta kakav danas poznajemo.
